Kayapınar Bölgesinin Jeolojisi
MTA Genel Müdürlüğü tarafından Diyarbakır merkez yerleşim alanının ve yakın çevresinin jeolojisi, jeomorfolojisi, hidrojeolojisi, mühendislik jeolojisi, depremsellik gibi özellikleri araştırılmış ve değerlendirilmiştir. Bu çalışma, Kayapınar yerleşmesinin jeolojisi, jeomorfolojisi, hidrojeolojisi, depremselliği gibi özelliklerini de kapsamaktadır.
Diyarbakır ili ve yakın çevresinde, tamamen bazaltik lavlar ve çok seyrek gözlenen piroklastiklerden oluşan Karacadağ volkanitleri yüzeylenmektedir.
Karacadağ volkanitleri; Arap levhası ile Anadolu levhası arasında Orta Miyosen’den itibaren gelişen kıta-kıta çarpışmasını izleyen sıkışma evresinde, Arap levhası üzerinde gelişen impaktoje türde riftleşme ürünü şeklinde meydana gelmiş ve açılan K-G yönlü kırık sistemlerinden manto yükselimi ile oluşmuş karakteristik plato bazaltlarıdır.
Birimin geneli bazaltik lavlardan oluşmakta olup, derlenen örnekler üzerinde yapılan petrografik çalışmalar sonucunda birimin olivin, bazalt, olivin-ojitli bazalt türde olduğu tespit edilmiştir. Bazaltların dış görünüşü bloklu ayrışmalı olup, tarla kesimlerinde bloklar yuvarlaklaşmıştır. Dış rengi grimsi-siyah renktedir. Taze kırılma yüzeyi açık gri, çoğunlukla siyah renkli olup, bazı yüzeylerde ojit-olivin kristalleri gözlenmektedir. Birim çok yerde gaz boşluklu yapıdadır. Boşluklar büyük çoğunlukla kalsit dolguludur. Karacadağ volkanizmasının genel olarak, yeni çatlaklardan çıkan bir volkanizma olduğu fikri yaygın ve hakimdir. Bu nedenle kalkan çeklinde bir morfoloji sunduğu ve patlamalı bir volkanizma olmadığı kanısı yaygındır.
Planlama alanı olan Diyarbakır Merkez ilçeye bağlı Kayapınar yerleşmesinde ise Karacadağ volkanitlerinin ikinci evresine ait K1, K2, K3, K4, K5, K6 fazlarından K1 ve K6 fazları yüzeylenmektedir.
K1 bazaltları, özellikle planlama alanında çok yaygın olarak gözlenmektedir. Birim olivin bazalt, olivin ojitli bazaltik türdedir. Altere rengi grimsi siyah renktedir. Taze kırılma yüzeyi koyu yeşilimsi, çoğunlukla siyah renklidir. Genellikle gaz boşlukludur. Yer yer üzerinde tarıma uygun toprak örtüsü gelişmiş olduğu bu lavlar ilksel morfolojilerini korumuşlardır. Birimdeki eklem sistemlerinde gelişen çatlak açıklığı 1 mm-1 cm; çatlak aralıkları 20 cm-1 m. arasında olduğu gözlenmiştir. K1 bazaltlarından alınan örnekler üzerinde yapılan deneyler sonucunda kaya sınıfı çok aşırı sert ve çok sert kaya sınıfında olup, çok yüksek dayanımlıdır. Birimin hafriyatı çok zordur. Üzerinde genellikle 0-50 cm. arasında toprak örtüsü geliştiği gözlenmiştir.
K6 simgesiyle gösterilen birim Karacadağ grubuna ait en genç ürünlerden meydana gelmiştir. Karacadağ’ın güney yamacında yüzeylenen bu faz ürünlerinde çok az toprak örtüsü gelişmiş olduğu, ilksel lav morfolojilerini koruduğu gözlenmektedir.
Birimden alınan örnekler üzerinde yapılan deneylerde kaya sınıfı çok aşırı sert kaya, çok yüksek-yüksek-orta dayanımlıdır. Birimin hafriyatı çok zor olup, üzerinde 10 cm’den az toprak örtüsü gelişmiştir.
Planlama alanında piroklastikler (Kp) güneybatıda Tela tepede mostra verir. Piroklastikler kırmızı, siyahımsı kahverengi renkte porfirik dokulu, yer yer gaz boşluklu, süngerimsi, çeşitli boyutta volkan ürünleridir. Deney sonuçlarına göre sert kaya sınıfında, düşük dayanımlıdır. Birimin hafriyatı kolay olup, üzerinde 30-50 cm. toprak örtüsü gelişmiştir.